ایران امروز گستردهترین شبکه توزیع گاز طبیعی فشرده (CNG) در جهان را در اختیار دارد؛ ظرفیتی کمنظیر که سالها در سایه مصرف بالای بنزین کمتر دیده شده است. رخدادهای اخیر اما یک واقعیت مهم را دوباره یادآوری کرد: امنیت انرژی تنها با تولید بیشتر بنزین تأمین نمیشود، بلکه به نحوه مصرف و تنوع در سبد سوخت نیز وابسته است. اکنون زمان آن رسیده که نگاه کشور به الگوی مصرف سوخت تغییر کند.
فشاری که ضعفها را آشکار کرد
در دورهای از تنشهای اخیر، برخی تأسیسات انرژی و مسیرهای انتقال فرآوردهها با فشارهای قابل توجهی روبهرو شدند. همین شرایط باعث شد نگرانیهایی درباره تداوم تولید و توزیع بنزین شکل بگیرد. با این حال مدیریت مصرف و فعال شدن ظرفیتهای جایگزین، اجازه نداد اختلال گستردهای در تأمین سوخت ایجاد شود.
در همین مقطع، سوختی که سالها به عنوان گزینه دوم شناخته میشد، نقش مهمی در کاهش فشار بر شبکه تأمین بنزین ایفا کرد. سیانجی توانست بخشی از نیاز حملونقل را پوشش دهد و نشان دهد که اتکای کامل به بنزین، اقتصاد انرژی کشور را در برابر بحرانها آسیبپذیر میکند.
میلیونها خودرو دوگانهسوز؛ ظرفیتی که نیمهفعال مانده است
در دو دهه گذشته سرمایهگذاری بزرگی برای توسعه خودروهای دوگانهسوز انجام شد. اکنون میلیونها خودرو در کشور وجود دارند که امکان استفاده از گاز طبیعی فشرده را دارند. با این حال در عمل بسیاری از این خودروها بیشتر از بنزین استفاده میکنند و مخزن گاز آنها کمتر مورد استفاده قرار میگیرد.
علت این مسئله صرفاً به قیمت سوخت محدود نمیشود. بخشی از جایگاههای سیانجی در سالهای اخیر با مشکلاتی مانند فرسودگی تجهیزات، افت فشار گاز یا صفهای طولانی مواجه بودهاند. همین مسئله باعث شده بخشی از رانندگان تمایل کمتری به استفاده از این سوخت داشته باشند. از سوی دیگر، کاهش تقاضا نیز انگیزه سرمایهگذاری برای بهبود جایگاهها را کم کرده و چرخهای از رکود در این بخش ایجاد شده است.
این در حالی است که از نظر انرژی، هر مترمکعب سیانجی تقریباً معادل بیش از یک لیتر بنزین ارزش حرارتی دارد و هزینه تأمین آن برای کشور بهمراتب کمتر از واردات بنزین است.
چگونه میتوان مصرف سیانجی را دوباره فعال کرد؟
برای استفاده مؤثر از این ظرفیت، مجموعهای از سیاستهای عملیاتی میتواند اجرا شود. یکی از این اقدامات، اصلاح سهمیه بنزین خودروهای دوگانهسوز است تا استفاده از سوخت گاز برای دارندگان این خودروها به گزینهای اقتصادیتر تبدیل شود. منابع حاصل از این سیاست نیز میتواند برای نوسازی و ارتقای جایگاههای سیانجی هزینه شود.
در بخش حملونقل عمومی نیز امکان برنامهریزی دقیقتری وجود دارد. بخش بزرگی از تاکسیهای شهری دوگانهسوز هستند و با استفاده از سامانههای هوشمند پیمایش میتوان سهم قابل توجهی از مصرف سوخت آنها را به سیانجی اختصاص داد. زیرساختهای نظارتی موجود، امکان مدیریت چنین طرحی را فراهم کرده است.
همچنین تجربه برخی شهرها در ارائه سیانجی رایگان یا یارانهای به ناوگان عمومی در شرایط بحرانی نشان داد که سیاستهای تشویقی میتواند رفتار مصرفکنندگان را به سرعت تغییر دهد. اگر چنین طرحهایی به شکل هدفمند و پایدار اجرا شوند، میتوانند هم مصرف بنزین را کاهش دهند و هم به بهبود کیفیت هوای شهرها کمک کنند.
نقش مردم در معادله انرژی
اصلاح الگوی مصرف سوخت تنها با سیاستهای دولتی محقق نمیشود. تغییر رفتار مصرفی در سطح جامعه نیز بخش مهمی از این فرایند است. هر خانواده با انتخاب سوخت مناسب برای خودرو، استفاده از سیانجی یا حتی کاهش سفرهای غیرضروری میتواند در مدیریت منابع انرژی کشور نقش داشته باشد.
در کنار این موضوع، استفاده از ابزارهای دیجیتال نیز میتواند تجربه مصرفکنندگان را بهبود دهد. اپلیکیشنهایی که وضعیت لحظهای جایگاههای سیانجی، میزان شلوغی یا فعال بودن آنها را نشان میدهند، میتوانند بخشی از مشکلات صف و اتلاف وقت را کاهش دهند.
فرصتی برای بازطراحی سبد سوخت
تحولات اخیر یادآوری کرد که اتکا به یک نوع سوخت، حتی برای کشوری با منابع انرژی فراوان، ریسکپذیر است. ایران با در اختیار داشتن گستردهترین شبکه توزیع سیانجی در جهان، ابزار لازم برای کاهش وابستگی به بنزین را دارد.
اگر توسعه زیرساختها، سیاستهای تشویقی و مدیریت هوشمند مصرف در کنار یکدیگر قرار گیرند، سیانجی میتواند نقش بسیار پررنگتری در تأمین سوخت کشور ایفا کند. در چنین شرایطی، هر خودرو دوگانهسوز و هر خانواده مصرفکننده انرژی میتواند به سهم خود در تقویت امنیت انرژی کشور نقش داشته باشد؛ گویی هر خانه، به اندازه توان خود، به یک «پالایشگاه کوچک» تبدیل شده است.
